Naar de inhoud

Begrip

Wat is de Wet zorg en dwang (Wzd)?

De Wet zorg en dwang (Wzd) regelt de rechten van mensen met dementie of een verstandelijke beperking bij zorg of een opname waar ze niet mee instemmen. De kern is 'nee, tenzij': zorg is vrijwillig, en dwang mag alleen als het echt niet anders kan. De wet geldt ook thuis, niet alleen in het verpleeghuis.

In het kort

  • Voor wie: mensen met dementie of een verstandelijke beperking, en bijvoorbeeld bij het syndroom van Korsakov of de ziekte van Huntington.
  • Uitgangspunt: 'nee, tenzij'. Onvrijwillige zorg alleen als er geen andere oplossing is.
  • Waar: in zorginstellingen, maar ook thuis, in logeeropvang en kleinschalige woonvormen.
  • Opname tegen de wil: bij verzet beslist de rechter; het CIZ dient het verzoek in.
  • Steun: iedereen onder de Wzd heeft recht op een cliëntenvertrouwenspersoon.

Laatst bijgewerkt:

Op deze pagina
  1. Wat regelt de Wet zorg en dwang?
  2. Voor wie geldt de Wet zorg en dwang?
  3. Wat kost een procedure onder de Wet zorg en dwang?
  4. Wat doe je als familie onder de Wet zorg en dwang?
  5. Wat is het verschil tussen de Wzd en de Wet verplichte ggz?
  6. 'Nee, tenzij': wat betekent dat?
  7. Veelgestelde vragen

Wat regelt de Wet zorg en dwang?

De Wet zorg en dwang regelt de rechten bij onvrijwillige zorg of onvrijwillige opname van mensen met een verstandelijke beperking en mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, zegt het Informatiepunt dwang in de zorg van het ministerie van VWS.

Bron van deze uitleg: Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Wet zorg en dwang (Wzd) (externe website), bekeken op 16 november 2026.

De wet regelt onder meer in welke situaties onvrijwillige zorg of een opname aan de orde kan zijn, hoe een besluit daarover genomen wordt, wanneer dat geëvalueerd moet worden, en het recht op een cliëntenvertrouwenspersoon. Het stappenplan van de Wzd geldt sinds 1 januari 2020 (Informatiepunt dwang in de zorg). Daarvoor gold voor deze groep de Wet Bopz; de Rechtspraak verwijst voor de overgang van de Bopz naar de Wzd naar het CIZ.

Voor wie geldt de Wet zorg en dwang?

Volgens het Informatiepunt en Regelhulp valt iemand onder de Wzd in een van deze situaties:

  • Een deskundig arts verklaart dat iemand door een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, of een verstandelijke beperking op zorg is aangewezen.
  • Iemand heeft een indicatie van het CIZ voor langdurige zorg met als grondslag een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking. Zie Wlz-indicatie.
  • Iemand heeft een gelijkgestelde aandoening: het syndroom van Korsakov, de ziekte van Huntington of niet-aangeboren hersenletsel, met gedragsproblemen of regieverlies.

Dat geldt dus ook voor je ouder met dementie die thuis woont en zorg krijgt uit de Wmo of de zorgverzekering. De wet geldt in instellingen, maar ook in de thuissituatie, in logeeropvang en in kleinschalige woonvormen.

Wat kost een procedure onder de Wet zorg en dwang?

Voor de aanvraag bij het CIZ noemen het CIZ en het Informatiepunt geen kosten. Gaat het naar de rechter, dan krijgt je ouder gratis een advocaat toegewezen zodra het CIZ het verzoekschrift bij de rechtbank heeft ingediend (CIZ). De zorg zelf wordt betaald zoals altijd: uit de Wlz, de Wmo of de zorgverzekering, met de eigen bijdragen die daarbij horen.

Rechten onder de Wzd

Advocaat bij een verzoek aan de rechter

Gratis toegewezen

Zodra het CIZ het verzoekschrift voor een rechterlijke machtiging indient.

Bron: CIZ · gecontroleerd op

Cliëntenvertrouwenspersoon Wzd

Recht voor iedere cliënt onder de Wzd

Ook vertegenwoordigers kunnen er terecht, bijvoorbeeld bij gesprekken of een klacht.

Bron: Regelhulp · gecontroleerd op

Wat doe je als familie onder de Wet zorg en dwang?

  1. Weet wie de vertegenwoordiger isKan je ouder zelf niet meer beslissen, dan beslist de vertegenwoordiger mee. De wet noemt een volgorde: eerst een mentor of curator, dan een schriftelijk gemachtigde, dan de partner, dan een kind, broer, zus, ouder, grootouder of kleinkind. Zie mentorschap, curatele en bewind.
  2. Praat mee over het zorgplanOnvrijwillige zorg mag alleen als die in het zorgplan staat en het stappenplan is gevolgd. Je mag zelf om overleg over het zorgplan vragen. Zie onvrijwillige zorg.
  3. Opname nodig? Vraag het CIZFamilie kan bij het CIZ een besluit tot opname en verblijf aanvragen, of bij verzet een rechterlijke machtiging. Zie besluit tot opname en verblijf en rechterlijke machtiging. Bij direct dreigend gevaar kan de burgemeester een inbewaringstelling afgeven.
  4. Niet eens met de zorg?Schakel de cliëntenvertrouwenspersoon Wzd in. Die steunt je ouder of jou als vertegenwoordiger, bijvoorbeeld bij een gesprek of een klacht.

Wil je moeder of vader niet naar een verpleeghuis? Wat je dan kunt doen, ook zonder dwang, staat in moeder wil niet naar het verpleeghuis.

Wat is het verschil tussen de Wzd en de Wet verplichte ggz?

De Wzd is voor mensen met dementie of een verstandelijke beperking. De Wet verplichte ggz (Wvggz) is voor mensen met een psychische aandoening. Gaat het vooral om een psychische aandoening en komt het gedrag daardoor, dan geldt de Wvggz (Informatiepunt dwang in de zorg). Volgens de Rechtspraak werd verplichte zorg onder de oude Wet Bopz in een zorginstelling gegeven; onder de Wvggz kan dat ook op een polikliniek of thuis.

Wet zorg en dwang (Wzd) en Wet verplichte ggz (Wvggz) naast elkaar
KenmerkWet zorg en dwang (Wzd)Wet verplichte ggz (Wvggz)
Voor wieWet zorg en dwang (Wzd)Dementie of verstandelijke beperking, en gelijkgestelde aandoeningen.Wet verplichte ggz (Wvggz)Psychische aandoening.
Opname bij verzetWet zorg en dwang (Wzd)Rechterlijke machtiging; het CIZ dient het verzoek in.Wet verplichte ggz (Wvggz)Verplichte zorg via een eigen procedure.
Waar de zorg kanWet zorg en dwang (Wzd)In instellingen, thuis, in logeeropvang en kleinschalige woonvormen.Wet verplichte ggz (Wvggz)In een instelling, op een polikliniek of thuis.

'Nee, tenzij': wat betekent dat?

Zorg moet zo veel mogelijk vrijwillig zijn. Soms kan iemand met dementie niet meer zelf inschatten wat goed is; zorgverleners helpen dan bij die keuzes. Onvrijwillige zorg wordt alleen toegepast als er geen alternatief is, en de zorgverlener moet eerst zorgvuldig zoeken naar andere oplossingen (Regelhulp, Informatiepunt dwang in de zorg).

Veelgestelde vragen

Wat is de Wet zorg en dwang in het kort?

Een wet die regelt wanneer zorg of een opname tegen de wil van iemand met dementie of een verstandelijke beperking mag. Het uitgangspunt is 'nee, tenzij': alleen als het echt niet anders kan.

Geldt de Wet zorg en dwang ook thuis?

Ja. De Wzd geldt niet alleen in zorginstellingen, maar ook in de thuissituatie, in logeeropvang en in kleinschalige woonvormen.

Wat is het verschil tussen de Wzd en de Wet Bopz?

De Wet Bopz is vervangen. Voor dementie en verstandelijke beperking geldt nu de Wet zorg en dwang, met een stappenplan sinds 1 januari 2020. Voor psychische aandoeningen geldt de Wet verplichte ggz.

Valt mijn moeder met dementie onder de Wet zorg en dwang?

Ja, als een deskundig arts verklaart dat ze door dementie op zorg is aangewezen, of als ze een Wlz-indicatie heeft op grond van dementie. Dat geldt ook als ze thuis woont.

Wie beslist over een opname onder de Wzd?

Verzet je ouder zich niet, dan kan het CIZ een besluit tot opname en verblijf nemen. Verzet je ouder of de vertegenwoordiger zich wel, dan beslist de rechter.

Checklijn is een betaalde dienst; deze informatie is gratis en onafhankelijk. Lees hoe we werken in ons redactiebeleid.

Bronnen

  1. Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Wet zorg en dwang (Wzd) — geraadpleegd op 16 november 2026
  2. Regelhulp (ministerie van VWS) — Wet zorg en dwang — geraadpleegd op 16 november 2026
  3. De Rechtspraak — Wet zorg en dwang (Wzd) — geraadpleegd op 16 november 2026
  4. CIZ — Voor wie is de Wet zorg en dwang? — geraadpleegd op 16 november 2026
  5. CIZ — Rechterlijke machtiging voor uw naaste — geraadpleegd op 16 november 2026
  6. Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Vertegenwoordiging in de Wet zorg en dwang — geraadpleegd op 16 november 2026
  7. Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Stappenplan in de Wet zorg en dwang — geraadpleegd op 16 november 2026

Laatst bijgewerkt:

Verder lezen