Begrip
Wat is onvrijwillige zorg volgens de Wet zorg en dwang?
Onvrijwillige zorg is zorg waar je ouder of diens vertegenwoordiger niet mee instemt, of zorg waar de vertegenwoordiger wel mee instemt maar waartegen je ouder zich verzet. Onder de Wet zorg en dwang mag dat alleen om ernstig nadeel te voorkomen, als er geen alternatief is, en na een vast stappenplan.
In het kort
- Negen vormen: van medicijnen en vocht toedienen tot insluiten, toezicht en bezoek beperken.
- Alleen bij ernstig nadeel: bijvoorbeeld levensgevaar, ernstig letsel, ernstige verwaarlozing of financiële schade.
- Stappenplan: de zorgverantwoordelijke betrekt deskundigen en zoekt eerst naar alternatieven.
- In het zorgplan: onvrijwillige zorg hoort daarin te staan; in een noodsituatie kort erbuiten.
- Termijn: volgens de wet maximaal drie maanden; evaluatie binnen 4 weken, daarna minstens elke zes maanden. Afspraken uit 2024 kunnen afwijken.
Laatst bijgewerkt:
Op deze pagina
Wat is onvrijwillige zorg?
Onvrijwillige zorg is zorg waarmee de cliënt of zijn vertegenwoordiger niet instemt, en zorg waarmee de vertegenwoordiger wel heeft ingestemd maar waartegen de cliënt zich verzet, zegt het Informatiepunt dwang in de zorg van het ministerie van VWS.
Bron van deze uitleg: Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Onvrijwillige zorg in de Wzd (externe website), bekeken op 16 november 2026.
Verzet kan met woorden zijn, maar ook met gedrag. Ieder verzet moet serieus genomen worden: het is voor de zorgverlener een reden om te kijken of de zorg anders kan (Informatiepunt dwang in de zorg).
Welke vormen van onvrijwillige zorg zijn er?
De Wet zorg en dwang onderscheidt negen soorten zorg die onvrijwillig kunnen zijn:
- vocht, voeding en medicijnen toedienen, medische handelingen en therapeutische maatregelen;
- de bewegingsvrijheid beperken;
- insluiten;
- toezicht houden;
- kleding of lichaam onderzoeken;
- de woon- of verblijfsruimte onderzoeken op middelen die het gedrag beïnvloeden of gevaarlijke voorwerpen;
- controleren op middelen die het gedrag beïnvloeden;
- de vrijheid beperken om het eigen leven in te richten;
- het recht op bezoek beperken.
Dit geldt voor mensen die onder de Wet zorg en dwang vallen, zoals je ouder met dementie, thuis en in een instelling. Voor onvrijwillige zorg thuis (ambulant) gelden extra eisen (Informatiepunt dwang in de zorg). Gaat het om een verhuizing die je ouder niet wil, lees dan moeder wil niet naar het verpleeghuis en besluit tot opname en verblijf.
Wanneer mag onvrijwillige zorg, en wat kost het?
Onvrijwillige zorg mag alleen als het nodig is om ernstig nadeel te voorkomen. De Wzd omschrijft ernstig nadeel als het bestaan van, of een ernstig risico op:
- levensgevaar of ernstig lichamelijk letsel, voor je ouder of iemand anders;
- ernstige psychische, materiële, immateriële of financiële schade;
- ernstige verwaarlozing of maatschappelijke teloorgang;
- een bedreiging van de veiligheid van je ouder, ook doordat een ander invloed heeft;
- hinderlijk gedrag dat agressie van anderen oproept, of gevaar voor de algemene veiligheid.
Aparte kosten voor onvrijwillige zorg noemen het Informatiepunt en Regelhulp niet. Wel heeft iedereen die onder de Wzd valt recht op een cliëntenvertrouwenspersoon; ook jij als vertegenwoordiger kunt daar terecht (Regelhulp).
Hoe werkt het stappenplan bij onvrijwillige zorg?
- Eerst alternatievenDe zorgverantwoordelijke onderzoekt of er zorg mogelijk is waartegen je ouder zich niet verzet. Onvrijwillige zorg is alleen toegestaan als er geen alternatief is.
- Deskundigen erbijHet stappenplan regelt welke deskundigen de zorgverantwoordelijke op welk moment moet betrekken, zoals een arts of gedragsdeskundige.
- Opnemen in het zorgplanOnvrijwillige zorg kan alleen in het zorgplan na dit stappenplan. De Wzd-functionaris van de zorgaanbieder beoordeelt of dat mag. Het zorgplan bespreek je mee als vertegenwoordiger.
- Termijn en evaluatieSinds 1 januari 2024 gelden bestuurlijke afspraken: de zorgverantwoordelijke spreekt met je ouder of de vertegenwoordiger een termijn af, het zorgplan wordt minstens elke zes maanden geëvalueerd, en zonder afspraak is de termijn drie maanden. Niet elke zorgaanbieder volgt die afspraken; dan geldt de wet: onvrijwillige zorg staat maximaal drie maanden in het zorgplan en de evaluatie is binnen 4 weken en daarna minstens elke zes maanden (Wzd, artikel 8 en 10). Vraag de zorgaanbieder welke werkwijze hij volgt.
Onvrijwillige zorg buiten het zorgplan (noodsituatie)
- Besluit vastleggen
Uiterlijk binnen 48 uur, schriftelijk
Bron: Informatiepunt dwang in de zorg (VWS) · gecontroleerd op
- Hoe lang
Maximaal twee weken
Alleen als er nog geen zorgplan is of de situatie niet te voorzien was.
Bron: Informatiepunt dwang in de zorg (VWS) · gecontroleerd op
Is onvrijwillige zorg hetzelfde als vrijheidsbeperking?
Niet precies. Het woord vrijheidsbeperking komt in de Wzd niet voor. De wet spreekt van het beperken van de bewegingsvrijheid en van de vrijheid om het eigen leven in te richten. Stemt een wilsbekwame cliënt in met bijvoorbeeld een bedhek, dan is dat vrijwillige zorg, ook al beperkt het de bewegingsvrijheid (Informatiepunt dwang in de zorg).
| Kenmerk | Onvrijwillige zorg | Vrijwillige zorg |
|---|---|---|
| Instemming | Onvrijwillige zorgGeen instemming, of je ouder verzet zich. | Vrijwillige zorgJe ouder (of bij wilsonbekwaamheid de vertegenwoordiger) stemt in en je ouder verzet zich niet. |
| Procedure | Onvrijwillige zorgStappenplan en vastleggen in het zorgplan. | Vrijwillige zorgGewone afspraken in het zorgplan. |
| Voorwaarde | Onvrijwillige zorgAlleen om ernstig nadeel te voorkomen, zonder alternatief. | Vrijwillige zorgGeen extra voorwaarde. |
Veelgestelde vragen
Wat zijn voorbeelden van onvrijwillige zorg?
Medicijnen geven terwijl je ouder zich verzet, insluiten, toezicht houden, kleding of kamer onderzoeken en het bezoek beperken. De Wzd noemt negen vormen.
Wat is ernstig nadeel volgens de Wet zorg en dwang?
Het bestaan van, of een ernstig risico op, bijvoorbeeld levensgevaar, ernstig letsel, ernstige verwaarlozing of financiële schade, voor je ouder of iemand anders.
Mag onvrijwillige zorg ook thuis?
Ja, onder voorwaarden. De Wzd geldt ook thuis. Voor onvrijwillige zorg buiten een instelling gelden extra eisen uit het Besluit zorg en dwang.
Wat doet de Wzd-functionaris?
De Wzd-functionaris is bij de zorgaanbieder verantwoordelijk voor de gang van zaken rond onvrijwillige zorg en beoordeelt of onvrijwillige zorg in een zorgplan mag. De zorgaanbieder mag hem geen instructies geven.
Wat kun je doen als je het niet eens bent met onvrijwillige zorg?
Vraag om overleg over het zorgplan; dat mag ook op jouw initiatief. Schakel de cliëntenvertrouwenspersoon Wzd in, en dien zo nodig een klacht in bij de klachtencommissie.
Checklijn is een betaalde dienst; deze informatie is gratis en onafhankelijk. Lees hoe we werken in ons redactiebeleid.
Bronnen
- Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Onvrijwillige zorg in de Wzd — geraadpleegd op 16 november 2026
- Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Stappenplan in de Wet zorg en dwang — geraadpleegd op 16 november 2026
- Informatiepunt dwang in de zorg (ministerie van VWS) — Toepassing Wet zorg en dwang bij wilsonbekwame cliënten — geraadpleegd op 16 november 2026
- Regelhulp (ministerie van VWS) — Wet zorg en dwang — geraadpleegd op 16 november 2026
- Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten, artikelen 8 (evaluatie zorgplan: binnen 4 weken, daarna minstens elke zes maanden) en 10 (onvrijwillige zorg maximaal drie maanden in het zorgplan), geldend vanaf 1 juli 2025 — geraadpleegd op 16 november 2026
Laatst bijgewerkt:
Verder lezen
- Moeder wil niet naar het verpleeghuis
Wat de wet toestaat en hoe je samen een oplossing zoekt.
- Casemanager dementie
Hulp bij het regelen van zorg rond dementie.